Category Archives: HIZKUNTZA

Auziak irabazirik

by ,

Gure guraso maitagarriek beren hizkuntz ederra etsai portitzek lurraren azpiraño sarturik arras ezkutatu nahiean darabiltela ikusi badute ere denpora luzean, gaurko egunean arkitzen da, beraren seme prestu leial argien bidez, auziak irabazirik, eder eta galant, pizkor eta sasoikoa txit, erdaldun mingain latz harroek honelakorik gertatzea uste ez bazuten ere.
Iztueta. Gipuzkoako probintziaren kondaira, 1847

Gertatzen zaikuna

by ,

Euskaldunai gertatzen zaikuna da, gauzarik bikainena eta ederrena ere, euskararen izenekoa baldin bada, ostikoperatzea, gehiago bage, bera azaletik bedere ezagutzen ez duten txoriburu puztuek.
Iztueta. Gipuzkoako probintziaren kondaira, 1847

Pariseko gobernuaren kontseilu ona

by ,

Baionako azken apezpikuarentzat, 89 apez euskaldunek eskatu ginion Aita Sainduari gutarterat igor zezan euskara zakien apezpiku bat. Bainan gure eskaera ez zen onartua izan. Gu segur, Pariseko gobernuak bere “kontseilu onen” laguntza ekarri ziola izendatze horri.
Piarres Larzabal. Nere mendixkatik, 1999

Dantza garaia

by ,

Eiheralarreko erretorearen poza bidezkoa da euskera lehenengoz irarrita ikusirik, eta bere pozkide izan gaitezen gu ere. Alabaina, euskerari ez zaio oraindik dantza garaia heldu.
Jon Etxaide. Amasei seme Euskalerriko, 1958

Alegiazkoa edo hutsa

by ,

Aspalditik buruan hartua daukat gogoeta bat, hauxe da: abertzaletasunaren erdi-erdiko erroa euskara dugu eta erro huni zor zakiona, gero eta gehiago piztu dadien emaiten ez badiogu, gure Euskal Herriaren maitetasuna alegiazkoa edo hutsa da.
Larreko. Gure berrielarazleri agur eta itz bat, 1916

Etsaiak dira

by ,

Filologoak, eskola-gizonak, linguista, hizkuntzaren aztertzaileak, gramatikoak… Hoek, gizon jakintsu guzti hoek, hizkuntza biziaren eta eskritorearen etsaiak dira. Gure hegalak moztutzen dituzte. haien artazietatik ihes egin behar dugu, honela gure ibilaldia luzeagoa izan dadin.
Gabriel Aresti. Lizardi, poeta, 1964

Mami handiko

by ,

Uste nuen euskara nolabaiteko hizkuntza zela, ni letraduna izanik berehala nagusituko nintzaiola. Baina mami handiko hizkuntza dugu! Izugarri zuhurra, aberatsa bezain apaina!
Larreko. Monzon jaun euskaldunari, 1935

Erro biziena

by ,

Nola nahi ditugu gureganatu galdu genituen eskubideak, gure esku daukaguna alde bat uzten badugu? Nork sinetsiko gaitu gogo osoaz eta bihotz biziaz ari garela gure Herriaren alde, baldin hunen erro biziena eihartzera doalarik, higitzen ere ez bagara?
Larreko. Gure berri helarazleri agur eta hitz bat, 1916

Ororen nausi

by ,

Nik librietan ezarriz geroz, aitor die sabantenek, Uropako Akademia orotan, hanitx puntuz erdararen hizkuntza nahasi horien ororen nausi dela gure Uskara zahar eta ederra.
Agosti Xaho. Herritar ezinago maitiak!, 1852

Gizonen asmazio gabe

by ,

Zerutik edo Jaungoikoagandik, gizonen asmazio gabe, horien gaineko gauza bezala etorri zala, euskarak berak bere era eder eta armonia paregabean ondo seguru esaten edo adierazotzen du.
Agustin Kardaberaz. Euskeraren berri onak, 1761

Soraio eta hotz

by ,

Gure aberatsak beti bezala, eusko-kulturari buruz soraio eta hotz. Pozik emango nieke astinaldi gogor bat burutik behera, merezi dutelakotz. Beharba egunen batean zartailua erabili beharko dugu.
Andima Ibinagabeitia. Jokin Zaitegiri egin gutuna, 1950-09-15

Euskerea hilten

by ,

Ikusten dozuzanean euskaldun bi edo hiru edo gehiago, jeltzaleak izanik euren artean erderaz hitz egiten (eta hori eurrez ikusi zeinke), esaizu: Horreexek dozak Dregueral-en lagunak euskerea hilten.
Kirikiño. Dregueral-en lagunak, 1920

Horreek eurok sakatzen dautsoe zulorantza

by ,

Abertzaleak ez diran bazkunak, euskerearen alde dinarduela esan arren, ez dabe euskerea gaizkatuko. Baina… abertzale asko diran lakoak balira danak edo gehienak, abertzaletasunak be ez leuke gaizkatuko euskerea, ezta hurrik emon be! […] Nire aburuz, horreek eurok sakatzen dautsoe zulorantza gure ele gaixo honi, espainiarrek eta espainiartzaleek baino gehiago.
Kirikiño. Abertzale asko eta euskerea, 1920

Beti dago zer edo zer ikasteko

by ,

Inor ez dago ele bateko hitz guztiak dakizanik. Gizona, ele edo hizkeretan nahiz beste edozein jakinbidetan, beti dago zer edo zer ikasteko. Hementxe, geure euskeran jazoten da bestetara, hemen aurrez daukoguz gizonak euskera guztia zehatz dakienak, ezer ikasi behar ez dabenak.
Kirikiño. Jakiteko… ikasi, 1918

Baldin egin balitz

by ,

Baldin egin baliz euskaraz hanbat liburu, nola egin baita latinez, franseses, edo bertze erdaraz eta hitzkuntzaz, hek bezain aberats eta konplitu izanen zen euskara ere, eta baldin hala ez bada, euskaldunek berek dute falta eta ez euskarak.
Axular. Gero, 1643

Orai badirudi

by ,

Orai badirudi euskarak ahalke dela, arrotz dela, eztela jendartean ausart, entregu, bitore eta ez trebe. Zeren are bere herrikoen artean ere, ez baitakite batzuek, nola eskiriba, eta ez nola irakur.
Axular. Gero, 1643

Munduak uste baitu

by ,

Haur da nik nahi nukeien gauzetarik bat, ene enseiu aphur hunek kilika zinitzan eta gutizia, enseiu hobeago baten egitera eta ene hemengo falten ere erremediatzera. Zeren halatan, ez lizateke euskara hain labur, eskas eta ez hertsi, nola munduak uste baitu, eta baitaduka, dela.
Axular. Gero, 1643

Ibai txiki

by ,

Bada, nik, nahiago det ibai txiki izan, baina ene urak neronek itsasora eramateko jabe, eta ez nere izena ta nere izana galdu, ibai haziago bati nere burua eman beharrez.
Xabier Lizardi. Arrasateko Itzaldia, 1930

Eta ez datoz

by ,

Komentuetako kanpaiak eta zakur ibiltarien zaunkak datoz Elexabarritik Basurtura. Bilboko zeru gorrian izar batzuk edo hodei pare bat dibujatzen dira. Zigarro-punta batetik berria piztu. Azkenean, gizona ohearen gainean etzaten da, eta milagro batez lokartzen baldin bada, amets itsusiak ditu. Euskera bere ama dela, eta besartean duelarik, hil egiten zaiola. Bere anaiak deitzen ditu bere laguntzan, eta ez datoz.
Gabriel Aresti. Euskeraren izen poetikoak, 1967

Nire buruaz lotsatu

by ,

Euskal Herriaren heriotzaren ezaugarri eta seinale argi eta garbi bat nintzen ni ume denboran. Eta egun batean, hamabi urte nituelarik, nire buruaz lotsatu nintzen, euskaldun motz bat nintzela konturatu nintzen eta nire buruaz egin nintzen lotsatu.
Gabriel Aresti. Lehengo eta oraingo euskal poesia herritarra, 1964

Ahalkea bai, baina

by ,

Orotan bekaizti dire gure Eskuara ederraz. Eskuara murdukatu nahiz, irri-egingarri ere ari zauzku arrotzak. Eskualdunak bakarrik ote dira bada mintzaira hortaz ahalketuko? Ahalkea bai, bainan ahalkea eskualdun horietarik zonbeiti, zeren duten beren ama itsuski hola ukatzen!
Jean Barbier. Supazter xokoan, 1924

Oroz gainetik

by ,

Begira… Elizan, Etxean, Hilerrietan hartu guzia: sineste, errespetu, Jainkoaren beldur eta amodio. Horietarik deusik ez erain sekulan arrotzaren aintzinean eta haren beldurrez. Bainan, begira oroz gainetik gure mintzaira, Eskuara; eta Eskuarak gu gaitu begiraturen, pareta azkarrenak soldadoa egiten duen baino ere hobeki.
Jean Barbier. Supazter xokoan, 1924

Zer itxaron ote dezakegu

by ,

Txepel hutsak, euskara baino erdara erabili nahiago duten alderdikideak. Etoi batzuk, jakintza eta kultura erdaraz sakatzen diguten guztiak. Saldu batzuk, erdara elizetan barreiatzen duten gotzain, apaiz eta lekaideak. Ziraun batzuk, erdara betiko zapuzten ez duten euskaldunak euskara soilik erabiltzeko. Zer itxaron ote dezakegu txepel, saldu, etoi eta ziraunez jositako herri batengandik?
Andima Ibinagabeitia. Ataurrekoa, 1954

Burutik usteltzen

by ,

Nonbait idatzi zuen Eguzkitza zenak, arraina burutik usteltzen hasten dela. Gure hizkera ere burutik, gizon jakintsu edo jakintsu aipuzkoengandik hasi zitzaigun usteltzen, andeatzen.
Andima Ibinagabeitia. Buru-lan, kultur-lan (II), 1952

Horrek ez du erran nahi

by ,

Hebraieraren salbamenaren baldintzak ez ditugu ordea Euskal Herrian erideiten, eta gure herriak inoiz ere libratzen baditu lokarriak erdaldunen uztarritik, horrek ez du erran nahi “ipso facto” euskara salbaturik datekeenik.
Jon Mirande. Irlanda, haren egoera eta egungo estatua, 1954

Oraindikan bizkor

by ,

Zahartu dek, atsotu dek, hainbeste urteren epean atsotu behar: baina itxok, oraindikan bizkorra zeagok, gaztetzera zeak, bazeakik bere burua txukunkiro edertzen, galantzen, apaintzen.
Manuel Larramendi. Euskaldunai osasuna, 1745

Ez semerik ez adiskiderik

by ,

Baina ez bide du euskera gaisoak, are bere etxapean, ez seme, ez adiskide bihotz onez nahi dionik: eta hargatikan daude guziak hain geldi, hain isil, eskuak tolesturik, nahiz beztu ta itsuskitu dezatela, nahiz darabiltela oinen azpian.
Manuel Larramendi. Euskaldunai osasuna, 1745

Neure eginbidea

by ,

Miretsiko duzue agian nik –Euskal Herriko ez naizelarik– euskaraz eskiribatzeko ausartziaren hartzea. Baina, baldin konsidera badadi, edirenen duzue ez dela gauza hunetan ausartziarik, eta ez zer miretsirik: aitzitik, bertzela egin banu miretsi behar zatekeiela, eta erran, ahanzi zitzaitala neure eginbidea. Zeren Jainkoak niri hizkuntza hunen ikasteko antze apur bat eman derautanaz geroz, iduritzen zait hoben nukeiela, eta ere ezagutza gutitako eta esker gabe izanen ninzela, baldin Euskal Herrian ikasia Euskal Herriko probetxutan enplegatu ez banu.
Estebe Materre. Dotrina kristiana, 1617

Miraz nago, jauna

by ,

Zeren baskoak baitira abil, animos eta jentil, eta hetan izan baita, eta baita, zientzia guzietan letratu handirik, miraz nago, jauna, nola batere ez den asaiatu bere lengoaje propriaren faboretan euskaraz zerbait obra egitera eta eskributan imeitera, zeren ladin publika mundu guzietara bertze lengoajeak bezala, hain eskribatzeko on dela. Eta kausa honegatik gelditzen da abataturik, ezein reputazione bage, eta bertze nazione orok uste dute ezin deus ere eskriba daiteiela lengoaje hartan, nola bertze orok baitute eskribatzen berean.
Bernat Etxepare. Linguae vasconum primitiae, 1545

Herriak ez bezala

by ,

Herri euskera ikastea on da; baina horrez gainera, erabili dan gaietan nola erabili ikastea on da; baina horrez gainera, erabili ez dan gaietan nola erabili ikastea batere ez okerrago. Herri euskera, bai, nahi dan guzia, baina herriak ez bezala erabilia.
Orixe. Paul Gurenaren eskutitzak, 1958

Guztien ikasle naiz

by ,

Zenbaitek politika zikina egiten dute euskeraren inguruan. Nere politikakoa ez bada, tirrit horri. Euskeraz idazten dan guzia, irakurri egin behar genuke. Nik ikasi egin dut Eusko Gaztediko ikasleengandik, bai eta karlistengandik, bai eta komunistengandik, bai eta herriarengandik. Guzien ikasle naiz, eta oraindik ikasteko nago.
Orixe. Paul Gurenaren eskutitzak, 1958

Olerki mundu bat

by ,

Hizkuntza bat, sustraiez, olerki mundu bat da; eta hunengatixek, herri bakoitzak badu, hizkuntzan gorderik, bere olerkimena. Euskal Herriak euskera galduko balu, zinez esan liteke arimaz aldatuko litzakeala. Ez da dudarik.
Txillardegi. Euskaldun txapeldunei bi hitz, 1965

Premia bat

by ,

Niretzat, euskera premia bat da. Nork esanen du ogia maitatzen duela? Ogia ez da maitatzen, behar izaten da. Hala pasatzen zait niri euskerarekin: ez dut maitatzen, behar izaten dut.
Gabriel Aresti. Poesia eta euskal poesia, 1960

Nire buruaz egin nintzen lotsatu

by ,

Euskal Herriaren heriotzearen ezaugarri eta seinale argi eta garbi bat nintzan ni nire ume denboran. Eta egun batean, hamabi urte nitualarik, nire buruaz egin nintzan lotsatu. Eta handik liburudenda bateta joan nintzan, euskal ikaspide edo gramatika on bat erostera.
Gabriel Aresti. Lengo eta oraingo euskal poesia erritarra, 1964

Alderdi ustelak

by ,

Euskera Jainkoaren aho-mihineko hizkuntza bereiz bat dala uste izaten degu: beti-garbi bat, herdoilezin bat; eta ez dakigu, guk hain errez egotzitako alderdi on horiek ustelak dirala eta gure zabarkeria zaharraren ume, euskera ez landuak sortu ditula.
Xabier Lizardi. Egia ikus dezagun, ama, 1930

Jantzienen eritasuna

by ,

Gure anaia hauen artean, mugaz honunzko alderdiko euskaldunen eri berberari ohar natzaio. Burujantzienak, jakitez ertenenak, euskeraz ahal duten gutxien ari izaten dira, nahiz jardungaia erreza izan…
Xabier Lizardi. Donapaleura joan-etorria, 1929