Euskerea hilten

by ,

Ikusten dozuzanean euskaldun bi edo hiru edo gehiago, jeltzaleak izanik euren artean erderaz hitz egiten (eta hori eurrez ikusi zeinke), esaizu: Horreexek dozak Dregueral-en lagunak euskerea hilten.
Kirikiño. Dregueral-en lagunak, 1920

Horreek eurok sakatzen dautsoe zulorantza

by ,

Abertzaleak ez diran bazkunak, euskerearen alde dinarduela esan arren, ez dabe euskerea gaizkatuko. Baina… abertzale asko diran lakoak balira danak edo gehienak, abertzaletasunak be ez leuke gaizkatuko euskerea, ezta hurrik emon be! […] Nire aburuz, horreek eurok sakatzen dautsoe zulorantza gure ele gaixo honi, espainiarrek eta espainiartzaleek baino gehiago.
Kirikiño. Abertzale asko eta euskerea, 1920

Beti dago zer edo zer ikasteko

by ,

Inor ez dago ele bateko hitz guztiak dakizanik. Gizona, ele edo hizkeretan nahiz beste edozein jakinbidetan, beti dago zer edo zer ikasteko. Hementxe, geure euskeran jazoten da bestetara, hemen aurrez daukoguz gizonak euskera guztia zehatz dakienak, ezer ikasi behar ez dabenak.
Kirikiño. Jakiteko… ikasi, 1918

Gerotik gerora

by ,

Beti bihar, beti gero, beti luzamendu. Alfertasuna da gero guztien iturburua, zimendua eta ama; egiteko guztiak egunetik biharrera, presentetik etorkizunera, eta gerotik gerora luzatzen dituena.
Axular. Gero, 1643

Ohean datzanari

by ,

Iguzkiak arrazoinekin erran ahal diazaio beranduraino ohean datzanari: zerk aratza hor, alfer-nagia? Nik atzo, hik baino bide gehiago iragan nian, inguratu bainuen mundu guztia, eta orai ere, hi baino goizago jaiki nauk.
Axular. Gero, 1643

Munduko berri dakitenek

by ,

Munduko berri dakitenek erran dute eta erraiten dute, on dela herrientzat eta erresumentzat, zenbait egiteko eta gerla bere herritik eta erresumatik kanpoan izaitea. Zeren nola bat bedera bakearekin loakartzen, ez-ansiatzen eta gorputzaren plazeretara emaiten baita. Hala gerlekin, etsaiekin eta kontrastekin ernatzen, iratzartzen, eta axolduritzen da.
Axular. Gero, 1643

Zer geneidike

by ,

Baldin orai, gauza guztiak hain nekez eta hanbat gostarik erdiesten ditugularik, hain nagi eta alfer bagara, zer geneidike, nahi dugun guztia, nahi bezala eskuen artean bagendu?
Axular. Gero, 1643

Baldin egin balitz

by ,

Baldin egin baliz euskaraz hanbat liburu, nola egin baita latinez, franseses, edo bertze erdaraz eta hitzkuntzaz, hek bezain aberats eta konplitu izanen zen euskara ere, eta baldin hala ez bada, euskaldunek berek dute falta eta ez euskarak.
Axular. Gero, 1643

Orai badirudi

by ,

Orai badirudi euskarak ahalke dela, arrotz dela, eztela jendartean ausart, entregu, bitore eta ez trebe. Zeren are bere herrikoen artean ere, ez baitakite batzuek, nola eskiriba, eta ez nola irakur.
Axular. Gero, 1643

Munduak uste baitu

by ,

Haur da nik nahi nukeien gauzetarik bat, ene enseiu aphur hunek kilika zinitzan eta gutizia, enseiu hobeago baten egitera eta ene hemengo falten ere erremediatzera. Zeren halatan, ez lizateke euskara hain labur, eskas eta ez hertsi, nola munduak uste baitu, eta baitaduka, dela.
Axular. Gero, 1643

Borrokaren funtsa

by ,

Borroka da, dudarik gabe, bizi denaren legea, baina borrokaren funtsa maiz gertatu ohi da huts edo hutsaren hurren gerokoen begietan.
Luis Mitzelena. Hitz bitan, E. Bozas Urrutiaren Andanzas y Mudanzas de mi Pueblo-ren hitzaurrea, 1976

Ibai txiki

by ,

Bada, nik, nahiago det ibai txiki izan, baina ene urak neronek itsasora eramateko jabe, eta ez nere izena ta nere izana galdu, ibai haziago bati nere burua eman beharrez.
Xabier Lizardi. Arrasateko Itzaldia, 1930

Ez dio barkatuko

by ,

Gezurrak liluratuta bizi danak bere buruaz uste ditzake hainbat gauza eder; egiak, ordea, egia errukigaitzak, hesiko du gau eta egun, eta ez dio barkatuko harik eta zapaldu arte, birrindu arte.
Xabier Lizardi. Egia ikus dezagun, ama, 1930

Ez da ziri makala

by ,

Aspaldidanik, larru mehezko jatorri agiria erakusten baino harrokiago, hor goazkizu esaten hitzez laburtxoak gerala, baina egitez, ordea? Egitez lukaika baino luzeagoak!… Hau ere ez da ziri makala.
Xabier Lizardi. Ez sari eta ez eskupeko, 1929

Gure eginmena

by ,

Gere euskotasuna, gere euskeltzaletasuna, eta ahal dakit nik zenbat ziri gehiago, ezpain artoberootan maiz darabilzkigu; baina, begira ez dezaion inork gure eginmenari dei egin.
Xabier Lizardi. Ez sari eta ez eskupeko, 1929

Zikintzeko arriskuan

by ,

Idazleok aukera bat egin behar dugu: libertatea ahalmen hutsean eduki eta ez idatzi (eta orduan eskuak beti garbi edukiko ditugu), edo libertatea jardunean eduki (eta orduan beti kondizio txarretan jardungo dugu, eta eskuak zikintzeko arriskuan egongo gara).
Ricardo Arregi. Esku zikinak, 1968

Gizalegez eta umorez

by ,

Elkar suportatu behar badugu, suporta dezagun elkar gizalegez eta umorez. Ontzi ber batean elkarrekin enbarkaturik bagaude, egin dezagun elkarrekilako biziera hau eramangarria behintzat.
Gabriel Aresti. Euskal-kideak, 1972

Daltonismoa

by ,

Herri baten barrenean nolabait bizi beharko bada, kolore guztietako usteak, itxura guztietako eritziak egoteko dira. Euskaldunok ere batzuk kolore gorrikoak izanen gara eta beste batzuk kolore zurikoak izanen dira. Egia hau ukatuko duena daltonismoaren eritasunaz kutsaturik dago.
Gabriel Aresti. Euskal-kideak, 1972

Guztien libertatea

by ,

Euskal Herri libre bat nahi dugu. Herrien kontzierto internazionalean leku bat, toki prestu eta ohoretsu bat deseo diogu gutzaz erditu zen herriari. Baina kontuz, herriaren libertateak berekin bere seme guztien libertatea ekarri behar du. Euskaldunek gatibu iraun behar baldin badute, nola apurtuko ditu Euzkadik bere kateak?
Gabriel Aresti. Euskal-kideak, 1972

Eta ez datoz

by ,

Komentuetako kanpaiak eta zakur ibiltarien zaunkak datoz Elexabarritik Basurtura. Bilboko zeru gorrian izar batzuk edo hodei pare bat dibujatzen dira. Zigarro-punta batetik berria piztu. Azkenean, gizona ohearen gainean etzaten da, eta milagro batez lokartzen baldin bada, amets itsusiak ditu. Euskera bere ama dela, eta besartean duelarik, hil egiten zaiola. Bere anaiak deitzen ditu bere laguntzan, eta ez datoz.
Gabriel Aresti. Euskeraren izen poetikoak, 1967

Hitza nirea da

by ,

Hitza nirea da. Ez didate eman. Ez nuen inoiz eskatu nahi, eta gure etsaiak beren diruak kontatzen zeundela, deskuido batean lapurtu egin nien. Orain hitza nirea da, eta ez dut ematen ez diru-truk ez ogi-truk, ez musu-truk.
Gabriel Aresti. Agustin Ibarrolaren pinturak inguratutako hitzak, 1966

Aberri ilun eta triste bat

by ,

Batez ere abertzale diruzaleengandik, aberats jainkorik gabekoengandik eta elizgizon Kristoren etsaiengandik defendituko dut nire aitaren etxea, horiek eman baitigute aberri ilun eta triste bat.
Gabriel Aresti. Agustin Ibarrolaren pinturak inguratutako hitzak, 1966

Baina kontuz!

by ,

Bai, euskeraren inguruan bil gaitezen euskaldun guztiok, eta modu honetan laster etorriko zaigu hodeirik eta ekaitzik gabeko egun guztiok deseo eta espero duguna. Baina kontuz! Euskaldunak izan baino lehen, gizonak izan behar dugu, eta gizonaren izena merezi ez duen gizona, hori, ahotik hagin ustel bat bezala, edokia, kendua, arrankatua, jaurtikia eta botea izanen da.
Gabriel Aresti. Agustin Ibarrolaren pinturak inguratutako hitzak, 1966

Ezagueraren gainean

by ,

Gure historiaren ezagueraren gainean finkatu behar ditugu aurrerantzako gure pauso eta ahalegin guztiak. Hortik aldaratzen baldin bagara, orain artean bezala bertatik apartaturik irauten baldin badugu, orain gure herri maitagarria dagoen egoera larritik ez gara sekula ere aterako.
Gabriel Aresti. Euskal teatro berri baten beharra: euskal komedia, 1964

Herria maitatzen

by ,

Nik herria maitatzen dut, herria naizelako ni ere, eta gainera euskaldun jaunak baino herriagoa, zerua goian eta lurra behean nagoelako, benetan proletario.
Gabriel Aresti. Lehengo eta oraingo euskal poesia herritarra, 1964

Poeta eskolatuak

by ,

Poeta eskolatuak kontuan hartzen baditut nire bihotza tristuraz betetzen da, orain artean batepere ez duelako herriarentzat ezer eskribitu.
Gabriel Aresti. Lehengo eta oraingo euskal poesia herritarra, 1964

Herriak ez du

by ,

Herriak ez du ezer asmatzen, ez du ezer sortzen. Gorde edo baztertu egiten du, kontserbatu edo apartatu egiten du.
Gabriel Aresti. Lehengo eta oraingo euskal poesia herritarra, 1964

Kontuan hartzen badugu

by ,

Jentea momentu berezi batean kontuan hartzen badugu, populu bat daukagu; populua bere historik aldakuntzan kontuan hartzen badugu, hori herri da.
Gabriel Aresti. Lehengo eta oraingo euskal poesia herritarra, 1964

Nire buruaz lotsatu

by ,

Euskal Herriaren heriotzaren ezaugarri eta seinale argi eta garbi bat nintzen ni ume denboran. Eta egun batean, hamabi urte nituelarik, nire buruaz lotsatu nintzen, euskaldun motz bat nintzela konturatu nintzen eta nire buruaz egin nintzen lotsatu.
Gabriel Aresti. Lehengo eta oraingo euskal poesia herritarra, 1964

Inork ez nau

by ,

Nire aberriari diodan amodioa handiegia da, eta inork ez nau nire obligaziotik aldaraziko, nahiz eta nirekin injustiziarik handiena egin dezaten ez naiz inon, inoiz, inola nire lekutik apartatuko.
Gabriel Aresti. Euskal literatura batuaren oinarriak, 1963

Mandatua

by ,

Niretzat, poeta da ideien asmatzalea, edo hobeki esanik, sentimentuen asmatzalea. Nondik eta norako mandatua. Zer eta zergatik. Eta batez ere, beste gainerako gauza guztien gainetik, zertarako. Zertako sendi eta zertako pentsa. Zertako maita eta zertako higuin. mandatua, mandatua eta mandatua. Poematika.
Gabriel Aresti. Poesia eta euskal poesia, 1960

Literaturaren bitartez

by ,

Ba omen dugu euskaldunok lurbiran harro eta buruzut ibiltzeko nahikoa arrazoi, baina ozta-ozta aurkituko dugu horien artean, eta ez naiz arrotzez ari, literaturaren bitartez eskura ditugun gorengo merezimenduak aldarrikatuko dituenik.
Luis Mitxelena. Liburu sorta zaharberritu baten atarian, 1986

Bide berrien bila

by ,

Badaiteke behin eta berriro, handik eta hemendik gabiltzala, kolpe huts egitea. Inoiz, ordea, zerbait berri aurki dezakegu eta, alfer lana eginik itzultzen bagara ere, lasaikiago abia gaitezke bide berrien bila, ibiliak ditugunek inora ez daramatela ikusi ondoan.
Luis Mitxelena. Euskal hizkera eta euskal neurkera, 1977

Beheraxeagoko lurrak

by ,

Ez liguke batere kalterik egingo, nere ustez, lehen filosofiaren gailur agorrak pixka batez utziko bagenitu beheraxeagoko lurrak, haritzak eta pagoak eta nolanahiko landareak ekar ditzaketenak, zertxobait lantzeko.
Luis Mitxelena. Asaba zaharren baratza, 1960

Kultura baten alde onez

by ,

Teknika soilaren jabe egin garen euskaldunok itxuragaiztoko fabrikaz bete ditugu behinolako soro eta basoak. Saia gaitezen, beraz, kultura baten alde onez lehenbailehen jabetzen, alde txar askoren jabe aspaldi egin ginenez gero.
Luis Mitxelena. Asaba zaharren baratza, 1960

Ahalkea bai, baina

by ,

Orotan bekaizti dire gure Eskuara ederraz. Eskuara murdukatu nahiz, irri-egingarri ere ari zauzku arrotzak. Eskualdunak bakarrik ote dira bada mintzaira hortaz ahalketuko? Ahalkea bai, bainan ahalkea eskualdun horietarik zonbeiti, zeren duten beren ama itsuski hola ukatzen!
Jean Barbier. Supazter xokoan, 1924

Oroz gainetik

by ,

Begira… Elizan, Etxean, Hilerrietan hartu guzia: sineste, errespetu, Jainkoaren beldur eta amodio. Horietarik deusik ez erain sekulan arrotzaren aintzinean eta haren beldurrez. Bainan, begira oroz gainetik gure mintzaira, Eskuara; eta Eskuarak gu gaitu begiraturen, pareta azkarrenak soldadoa egiten duen baino ere hobeki.
Jean Barbier. Supazter xokoan, 1924

Eskualdun makilak eskuan

by ,

Arrano horiek, aztaparrez hartu nahi laizkigukete gure haurren arimak, gure gazteen bihotz garbiak, gure sineste azkarrak, eskualdun ohitura guziak. Eskualdun makilak eskuan, oro bihurturen gitzaikote arranoeri. Eta oroit beti, ahari hilari baizik ez diola arranoak begirik edekitzen sekulan. Ez gira hilak oraino eskualdunak, eta beraz: kontu, arranoak!
Jean Barbier. Supazter xokoan, 1924

Herrien Europa

by ,

Guk nahi-behar dugun Europak ez du nolanahikoa izan behar. Ez du kapitalisten eta trust handien Europa izan behar. Ez du ezertarako balio ez duten antzinako estatu zaharren Europa izan behar. Herrien eta pertsonaren Europa izan behar du. Hori lortzen ez den bitartean ez dugu bakean egoteko eskubiderik, ez dugu lanik egin gabe egoteko eskubiderik.
Rikardo Arregi. Europa berriro, 1964

Ihes egiteko

by ,

Badira Europan nazioak, taldeak, jendeak, Europaren batasunarekin beren problemak konponduko direla uste dutenak. Horientzat Europa benetako problemei ihes egiteko modu bat da.
Rikardo Arregi. Europa berriro, 1964

Etengabeko galdera

by ,

Gure izaera guztiak –ekonomikoak, gizartearekikoak, kulturarenak– zalantzatan jarririk daude. Horregatik, gure poesia, gure literatura, gure pintura etab. etengabeko galdera bat izango dira: Zer da euskaldun izatea? Zergatik euskaldun iraun?
Rikardo Arregi. Euskal kultura, 1966

Anaitu beharra

by ,

Ez dakizu zenbaterainoko tristura damaidan euskaldunon artean ezin elkar konponduak. Martiri mardul narorik baditu jadanik aberriak edo euskal askatu beharrak, baina konbibentziak edo euskal anaitu beharrak? Oraindik ez, nik dakidanik. Bi milioi besterik ez gaituzu euskotarrok, eta oraindik, arerioei buruz, ez dugu sekula ikasi izan bat hartzen.
Salbatore Mitxelena. Unamuno ta Abendats, 1956

Francisco Franco

by ,

Paparrez papardoa dirudi eta litzateke; koipez eta lirdingaz, martsopa… Nolanahi ere behintzat, museo gela batean gordetzea merezi luke, bere ahoko amutik zintzilik, gorazarre hitzokin: “Gernika erre genuenok ez dugu aberria aipatzeko eskubiderik”.
Salbatore Mitxelena. Unamuno ta Abendats, 1956

Goibelaren goibelak

by ,

Salaberryren, Azkueren, A. Donostiren doinu bildumak tonu txiki dei beharrekoz gainezka dauzkagu. Ezin ba, besterik nahita ere, Euskal Arimak. Dantza zortzikoetan beretan, alaitu beharrez gotilunak hartzen gaitu eskuarki. Zeru goibelaren goibelak lausotzen edo gandutzen dituela esango litzateke gure enparantzetako trikiti eta irrintziak. Bai gutxitan eguzki giro gure erromeriek, ez gehiagotan txistularien saioek!
Salbatore Mitxelena. Unamuno ta Abendats, 1956

Barka guri

by ,

Antzinako azteka, inka, guarani, txarru dohakabe haietxena, indio zirala-eta beste gabe erremata ohi zituzten haietxena, izan behar du nonbait gure jokabideak eta arrengak: bizirik edo erdi-bizirik uzten gaituztenen esku “zabala” munkatu, munkatu eta mihaztatu zakurkiro, eta eskerronez jarraitu gere biziko otoitzean atertzeke: “barka guri euskaldun izana”.
Salbatore Mitxelena. Unamuno ta Abendats, 1956

Ardi eta aker

by ,

Gutarrak bortxaz ezker gorriekin bat dabiltzalakoan naukazu. Gixaxoak! Halaz ere, nere bihotzak eurekiko gorrotorik ezin du sortu. Odoletiko asmo batez lan egin dugu, gaur gorriekin nahas dabiltzan arren. Zuriek ere, ez ote dira gero bide okertze honen errudun? Jauna dago guzien gainetik bereizgarri. Harek bereziko ditu egunen baten ardi eta aker.
Andima Ibinagabeitia. Jokin Zaitegiri egin gutuna, 1936

Zer itxaron ote dezakegu

by ,

Txepel hutsak, euskara baino erdara erabili nahiago duten alderdikideak. Etoi batzuk, jakintza eta kultura erdaraz sakatzen diguten guztiak. Saldu batzuk, erdara elizetan barreiatzen duten gotzain, apaiz eta lekaideak. Ziraun batzuk, erdara betiko zapuzten ez duten euskaldunak euskara soilik erabiltzeko. Zer itxaron ote dezakegu txepel, saldu, etoi eta ziraunez jositako herri batengandik?
Andima Ibinagabeitia. Ataurrekoa, 1954

Burutik usteltzen

by ,

Nonbait idatzi zuen Eguzkitza zenak, arraina burutik usteltzen hasten dela. Gure hizkera ere burutik, gizon jakintsu edo jakintsu aipuzkoengandik hasi zitzaigun usteltzen, andeatzen.
Andima Ibinagabeitia. Buru-lan, kultur-lan (II), 1952

Zelan halan

by ,

Irabazi zelan, halan dot kastua:
ez dot nahi lebitarik, brusa dot nahikua;
egin gura dabenak gustora pausua,
zapatea behar dau oina bestekua.
Felipe Arrese Beitia. Beargin alegere bat, 1902

Harri dauz bihurtzen

by ,

Bere arnasea da zorrotz, min, hilgarria,
sudurretako lurrunaz nahinor dau beldurtzen;
bizi da dar-dar leitan, orria haizetan legez,
urak bere putzagaz harri dauz bihurtzen.
Felipe Arrese Beitia. Negu, agura zar buru zuria, 1902

Anarkistak gara…

by ,

Mark Legazek dioenez, anarkistak gara… Nire ustez, haatik, atzerritarrek dute anarkismo galgarri honen hazia gure baitan erein, Euskal Herri elkartu eta indartsu baten beldur zirelakotz.
Jon Mirande. Euskaldungoaren etsaiak, 1953

Abstrakzino huts bat

by ,

Sendia bada herri baten oinarria, herriak dira Europaren oinarriak, eta inor herritar on izan ez baititeke beraren senitartea ukatzen badu, halaber inor ezin izan diteke europar on bere herritasuna ukatzen badu. Herririk gabeko Europa bat abstrakzino huts bat baizik ez litzake, haragi eta odol gabeko iratxo bat.
Jon Mirande. Euzkadi eta Europa, 19??

Aurka batzen dira

by ,

Optimista dendagaitzek barka bezaidate bainan gizonak beti zerbaiten edo norbaiten aurka batzen dira, ez zerbaiten edo norbaiten alde, eta munduko gizon guztiak batuko lirake beharbada etsai komun bat gerta balekie, beste mundu batetik etorria edo, ez ordea bestela.
Jon Mirande. Euzkadi eta Europa, 19??

Aberri Oinpetuen Alkartza

by ,

Ene gardiz, Paris hau toki egokia genuke horrelako “Aberri Oinpetuen Alkartza” edo liga bat eraikitzeko, ugari baitaude hemen minoritate gutiz gehienetako semeak. Oraindanik, eusko abertzaleak harremanketan sartzera saiatu behar lirake horiek guztiekin, herri arteko batzaldiak antolatuz, bai eta, eginkor balitz, aldizkaritxo bat argitaratuz ere, herri arteko alkar laguntza berri horren adierazle litzakeenik.
Jon Mirande. Abertzaletasunaren inguruan, 1953

Horrek ez du erran nahi

by ,

Hebraieraren salbamenaren baldintzak ez ditugu ordea Euskal Herrian erideiten, eta gure herriak inoiz ere libratzen baditu lokarriak erdaldunen uztarritik, horrek ez du erran nahi “ipso facto” euskara salbaturik datekeenik.
Jon Mirande. Irlanda, haren egoera eta egungo estatua, 1954

Oro ezin eduki

by ,

Lehen hain ugari izanik, gaur egun ia inork ez badu laminik topatzen, hori ez al da ohiturazaleek (tradiziozaleek) aipu duten “munduaren gotortzeak”, munduaren aurreratzeak, ekarritako ondore bat? Egia da demokrazia eta atomoaren fisika ere ekarri dizkigula… Oro ezin eduki dezakegu.
Jon Mirande. Gizalekoreko izateak euskaldunen eta kelten folkoretan, 1952

Erautsi bide zituzten

by ,

Beharbada ere, gure nausi tenporal eta izpiritualek indarrez erautsi bide zituzten euskaldunen gogo-bihotzetatik paganu usain gehiegi zeukaren herri sinespenak…
Jon Mirande. Gizalekoreko izateak euskaldunen eta kelten folkoretan, 1952

Inork ezin lezake

by ,

Lotsagarrizko uztarripean goibeheraturik burua
lur hontan inork ezin lezake atera bizimodua,
alfer-alferrik nahiko du batek lanez osatu dirua
baldin ez bada atzapar eta moko zorrozdun mirua.
Emeterio Arrese. Amerika, 1913

Uso ez baina

by ,

Lurtarra buruz ez da motela,
txorik bezela
hegaka dabil arazo gabe,
bainan halare
ez derizkiot, ezin det aitor
bihotzez inor
behar dan hainbat goratzen danik;
lurtar izanik,
nahiz uso baten eraz ibili
nahiz hegan ari,
bere setilun eta azpikeriaz
uso ez baina sator dirudi.
Emeterio Arrese. Indarra nagusi, 1928

Nahi baduzue

by ,

Baldin gutizios bazarete loriaz aberasteko, eskoletako urre meatzetan enplega, eta trabaila zaitezte.Baldin desiros bazarete ohorearen zelai eder, eta zabaletan pasajetan ibiltzera, har zazue estudioaren karrosa. Baldin nihor kausitzen bada zuen artean estimuaren egartsuaz sekeriatua dagoenik, laster egin beza eskolako iturrira, handik aterako tu egiazko estimuaren usin hondargabeak, xirripa, eta ibai usintsuak.
Sarako Etxeberri. Eskual Herriko gazteriari, 1718

Galdu ditzagun artean

by ,

Baldin elkar hartzen bagendu guziok, nor bere sailari ditxekala, Frantzian ikaratuko gintuke franziar guziak, eta Espainian espainiar guziak. Non da ordea elkarte hori? Nagokan isilik. Nere min garratzena da, are ez dakuskula honetatik darraizkun kalteak eta gaitzak, eta, dirudienez, ezagutuko ere ez ditugula, ditugun on pixkak galdu ditzagun artean.
Manuel Larramendi. Corografía de Guipúzcoa, 1754

Oraindikan bizkor

by ,

Zahartu dek, atsotu dek, hainbeste urteren epean atsotu behar: baina itxok, oraindikan bizkorra zeagok, gaztetzera zeak, bazeakik bere burua txukunkiro edertzen, galantzen, apaintzen.
Manuel Larramendi. Euskaldunai osasuna, 1745

Ez semerik ez adiskiderik

by ,

Baina ez bide du euskera gaisoak, are bere etxapean, ez seme, ez adiskide bihotz onez nahi dionik: eta hargatikan daude guziak hain geldi, hain isil, eskuak tolesturik, nahiz beztu ta itsuskitu dezatela, nahiz darabiltela oinen azpian.
Manuel Larramendi. Euskaldunai osasuna, 1745

Gauza ziertoa da

by ,

Gauza ziertoa da eze gauza bat eginen badu persona batek ongi behar duela jakin zer gauza den, eta nola behar duen egin, bertzela ez duela eginen, edo eginen duela gaizki.
Juan Beriain. Tratatzen da nola entzun behar den meza, 1621

Eskiriba beza hobeago batez

by ,

Gainerakoan badakit Euskal Herria ainitz moldez mintzatzen direla, eta nor bere herriko euskara zaikala hoberenik eta ederrenik. Eta handik gogoak emaiten deraut ene eskiribatzeko molde haur ez zaiela guztiei ongi idurituko: baina nahi dut jakin dezaten halakoek nik hizkuntza hunetan dakidana Saran ikasi dudala, eta hango euskara ongi erabiltzen badut ez naizela gaitz erraiteko, eta ez arbuiatzeko, zeren ez baitakit nik hangoa baizen. Ordea ea Sarako euskara denetz Euskal Herriko hoberena eta garbiena, ez naiz ni hartan sartzen, bat bederak emanen du bere iduririk. Eta Sarako euskara hunetzaz kontent ez denak eskiriba beza bertze euskara hobeago batez eta hobeakiago, ez naiz ni hargatik bekaiztuko, eta ez inbidios izanen.
Estebe Materre. Dotrina kristiana, 1617

Neure eginbidea

by ,

Miretsiko duzue agian nik –Euskal Herriko ez naizelarik– euskaraz eskiribatzeko ausartziaren hartzea. Baina, baldin konsidera badadi, edirenen duzue ez dela gauza hunetan ausartziarik, eta ez zer miretsirik: aitzitik, bertzela egin banu miretsi behar zatekeiela, eta erran, ahanzi zitzaitala neure eginbidea. Zeren Jainkoak niri hizkuntza hunen ikasteko antze apur bat eman derautanaz geroz, iduritzen zait hoben nukeiela, eta ere ezagutza gutitako eta esker gabe izanen ninzela, baldin Euskal Herrian ikasia Euskal Herriko probetxutan enplegatu ez banu.
Estebe Materre. Dotrina kristiana, 1617

Adiskide ona

by ,

Adeskide batek berea gaztelutik, presontegitiz idokiten dianean haren berme sarturik eta haren zorra bere gain harturik, hartzeduna bere morsatz eta diharuz, bere on propitik pagatzen dianean, eta gero hari oroz kitanza egiten, eta donatione, promes emaiten hari jagoiti ez deus galdatzera bere hartzeaz eta bere pretentioneaz, baina solamente erraiten draukonean kontent nuzu zure borondate onaz, maita nezazu, ez dut nahi kuganik deus, zure amorioa baizi, erran behar da ordu hartan halakoa adeskide ona dela, leiala, fidela, eta kasi paregabea, amens egunko egunean ez laite ediren ehunetarik bat edo biga, zekuria hanbat da gaixto, eta korronpitu, non adeskidetarzuna mundutik akazatu, eta arras galdu baita, ez da edireiten tronperia, perfidia, gaixtakaria, eta adeskide falsurik baizi.
Joan Tartas. Ontsa hiltzeko bidea, 1666

Itzala iduri

by ,

Gizonaren bizia itzala iduri da, zeren itzalak eta ilunpeak gizonari loa lehen emaiten du ezi ez egunak edo argiak, lo egin nahi dianak ere egunaz kommunzki bere kanberaren bortak eta leihoak zerratzen ditu loaren eta pausiaren hobeki hartzeko. Hala-hala gizona mundu hontan, munduko hon denboralen itzalaren pean, loak hartzen du eta, zeluko gauzer bere begiak zerraturik, Ienkoaren zerbutzian, eta obra honetan auher, laxo, neglijent, eta berandiar gertatzen da bekatiaren loan eta lohian, abarizitiaren suak errerik, haren egarriak alteraturik, haren goseak janik, munduko honen itzalbean bizi da, jagoiti bere pausia ediren bage, eta alterationia freskatu gabe.
Joan Tartas. Ontsa hiltzeko bidea, 1666

Miraz nago, jauna

by ,

Zeren baskoak baitira abil, animos eta jentil, eta hetan izan baita, eta baita, zientzia guzietan letratu handirik, miraz nago, jauna, nola batere ez den asaiatu bere lengoaje propriaren faboretan euskaraz zerbait obra egitera eta eskributan imeitera, zeren ladin publika mundu guzietara bertze lengoajeak bezala, hain eskribatzeko on dela. Eta kausa honegatik gelditzen da abataturik, ezein reputazione bage, eta bertze nazione orok uste dute ezin deus ere eskriba daiteiela lengoaje hartan, nola bertze orok baitute eskribatzen berean.
Bernat Etxepare. Linguae vasconum primitiae, 1545

Herriak ez bezala

by ,

Herri euskera ikastea on da; baina horrez gainera, erabili dan gaietan nola erabili ikastea on da; baina horrez gainera, erabili ez dan gaietan nola erabili ikastea batere ez okerrago. Herri euskera, bai, nahi dan guzia, baina herriak ez bezala erabilia.
Orixe. Paul Gurenaren eskutitzak, 1958

Guztien ikasle naiz

by ,

Zenbaitek politika zikina egiten dute euskeraren inguruan. Nere politikakoa ez bada, tirrit horri. Euskeraz idazten dan guzia, irakurri egin behar genuke. Nik ikasi egin dut Eusko Gaztediko ikasleengandik, bai eta karlistengandik, bai eta komunistengandik, bai eta herriarengandik. Guzien ikasle naiz, eta oraindik ikasteko nago.
Orixe. Paul Gurenaren eskutitzak, 1958

Zentzuzko gizona olerkari

by ,

Nola diteke, esan zidan behin Kizkitzak, Lizardi bezelako zentzuzko gizona, olerkaria izatea? Horrexegatik bada, esan nion: idurimenaren eta bihotzaren jardunean zentzuz eta aukeraz jokatzen duelako.
Orixe. Lizardiren azken olerkiak, 1933

Soinekoan zikin bat

by ,

Nik nere anaiaren bati, agerira atera behar eta, soinekoan zikin bat ikusiko banio, anaia ona al nintzaioke hura ez kentzearren, besteen parragarri utziko banu? Ez det halakorik egin nahi. Hor ahopetik ari diranak ez zaituzte nik baino maiteago. Nik, bihotza zerbait bihurritu behar eta ere, esango dizkizuet neri makar iduri zaizkidanak.
[Orixe. Euskal eusko-olerkiak, 1932

Hasi berri gara

by ,

Hasi berri gara, eta lehenbizikotik ezin egin dugu besteek hainbat laster. Esan bezate nahi dutenek basati garala, zozo garala, gure mintzoa ez dela sukalderako eta ukuilurako baizik: ez gara izutuko. Lehenbizikoz etxetik ateratzean okerrik eta oztoporik egin badugu, jaikiko gara; ibiltzen hasitakoan oinpea bigun-eta, min baldin badugu, gogortuko zaigu. Atzenik, biziko da gure euskera: ez galduko gure herri hau.
Orixe. Eusko olerkitzaz, 1921